Twoje DNA zawiera instrukcje, które pomagają komórkom rosnąć, naprawiać się i wykonywać swoje zadania.
Niemal każda komórka organizmu zawiera to samo podstawowe DNA. Mimo to komórka serca zachowuje się inaczej niż komórka skóry czy komórka nerwowa.
Jak to możliwe?
Komórki korzystają z różnych części tych samych instrukcji genetycznych. Niektóre geny są aktywne, inne zostają wyciszone lub wyłączone.
Mechanizmy kontrolujące tę aktywność określa się mianem regulacji epigenetycznej.
Epigenetyka zwykle nie zmienia samej sekwencji DNA. Wpływa natomiast na to, w jaki sposób komórki odczytują i wykorzystują informacje zapisane w DNA.
Wraz z wiekiem ta kontrola może stawać się mniej precyzyjna. Naukowcy nazywają te zmiany zmianami epigenetycznymi.
Komórka może zacząć korzystać z niewłaściwych instrukcji w niewłaściwym czasie. Może też gorzej reagować na stres, naprawiać uszkodzenia lub pełnić swoją wyspecjalizowaną funkcję.
Nie oznacza to, że geny nagle przestają działać.
Zmiany zachodzą stopniowo i mogą się różnić w zależności od osoby, tkanki i narządu.
Epigenetyka pomaga też wyjaśnić, dlaczego starzenie nie jest determinowane wyłącznie przez odziedziczone geny.
Styl życia, choroby, środowisko, sen, odżywianie i długotrwały stres mogą wpływać na sposób regulacji genów. Zależności te są jednak złożone i nie oznaczają, że jeden nawyk po prostu włącza lub wyłącza „gen długowieczności”.
Epigenetyczne zegary starzenia budzą duże zainteresowanie.
Testy te analizują znaczniki chemiczne na DNA i na ich podstawie szacują wiek biologiczny. Mogą być przydatne w badaniach naukowych, ale ich wyniku nie należy traktować jako pełnego obrazu zdrowia ani jako precyzyjnej prognozy długości życia.
Dwie osoby o podobnym wieku epigenetycznym mogą wciąż znacznie różnić się stanem serca, siłą mięśni, metabolizmem czy zdolnością do powrotu do zdrowia po chorobie.
Zmiany epigenetyczne oddziałują także z innymi procesami biologicznymi.
Uszkodzenia DNA mogą zaburzać regulację genów. Zmiany metabolizmu mogą wpływać na sygnały chemiczne wykorzystywane przez komórki. Również stres mitochondrialny i stan zapalny mogą wpływać na to, które geny są aktywne.
Dlatego zmiany epigenetyczne stanowią tylko jeden z elementów szerszego procesu starzenia.
Praktyczny wniosek nie brzmi: możemy kontrolować każdy gen.
Chodzi o to, że komórki przez całe życie reagują na swoje otoczenie.
Regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, zbilansowane odżywianie, niepalenie tytoniu i kontrola rozpoznanych czynników ryzyka mogą wspierać warunki, w których komórki funkcjonują i się adaptują.
Celem nie jest utrzymanie aktywności genów w wiecznie młodym stanie.
Chodzi o ochronę mechanizmów, które pomagają komórkom korzystać z właściwych instrukcji we właściwym czasie – tak długo, jak to możliwe.
