Model zdrowego starzenia się WHO: potencjał wewnętrzny, środowisko i sprawność funkcjonalna

1. Zdrowe starzenie się to nie to samo co brak chorób

WHO stawia w centrum zdrowego starzenia się sprawność funkcjonalną, a nie wyłącznie brak choroby.

Choroby przewlekłe stają się z wiekiem częstsze, ale ich obecność nie przesądza automatycznie o tym, jak dobrze dana osoba funkcjonuje.

Osoba żyjąca z jedną lub kilkoma chorobami może nadal zachować znaczne możliwości fizyczne i psychiczne, samodzielność i udział w codziennym życiu.

2. Potencjał wewnętrzny odzwierciedla łączne możliwości fizyczne i psychiczne danej osoby

Potencjał wewnętrzny to całość możliwości fizycznych i psychicznych, z których dana osoba może korzystać.

WHO opisuje kluczowe domeny, w tym zdolności ruchowe, witalność, zdolności zmysłowe, zdolności poznawcze i zdolności psychiczne.

Możliwości te znacznie różnią się między osobami i mogą zmieniać się w czasie. Osoby w tym samym wieku metrykalnym mogą więc znacznie różnić się ogólnym potencjałem i zdrowiem funkcjonalnym.

3. Środowisko wpływa na to, jak potencjał przekłada się na codzienne funkcjonowanie

Sam potencjał wewnętrzny nie przesądza o tym, co dana osoba jest w stanie robić.

Środowisko fizyczne i społeczne – w tym warunki mieszkaniowe, transport, opieka zdrowotna, technologie wspomagające, relacje i możliwości uczestnictwa – może wspierać lub ograniczać sprawność funkcjonalną.

Dwie osoby o podobnym potencjale wewnętrznym mogą więc funkcjonować na co dzień na bardzo różnym poziomie, w zależności od środowiska, w którym żyją.

4. Sprawność funkcjonalna jest głównym wynikiem zdrowego starzenia się

WHO wyróżnia pięć szerokich zdolności istotnych dla zdrowego starzenia się:

zaspokajanie podstawowych potrzeb;

uczenie się, rozwój i podejmowanie decyzji;

zdolność do poruszania się;

budowanie i utrzymywanie relacji;

wnoszenie wkładu w życie społeczne.

Zdrowe starzenie się obejmuje więc znacznie więcej niż samą długość życia, obciążenie chorobami czy sprawność fizyczną.

Odzwierciedla to, czy ludzie zachowują zdolności potrzebne do życia w sposób, który cenią.

5. Zdrowe starzenie się jest dynamiczne i zmienia się w czasie

Potencjał wewnętrzny nie jest stały.

Jego trajektoria może znacznie różnić się między osobami i zależeć od chorób, stylu życia, opieki zdrowotnej oraz czynników środowiskowych.

Trajektorie te kształtują się w czasie, co stwarza możliwości utrzymania potencjału wewnętrznego, kontrolowania chorób i wspierania sprawności funkcjonalnej w miarę starzenia się.

6. Zdrowego starzenia się nie da się uchwycić jednym biomarkerem

Raport wyjściowy podkreśla złożoność spójnego pomiaru zdrowego starzenia się w różnych populacjach.

Żaden pojedynczy wynik laboratoryjny, wynik badania obrazowego, oszacowanie wieku biologicznego ani inny biomarker nie obejmuje tego pojęcia w całości.

Zdrowe starzenie się jest z natury wielowymiarowe – obejmuje możliwości fizyczne i psychiczne, środowisko oraz rzeczywistą sprawność funkcjonalną.

Długowieczność to nie tylko wydłużanie liczby przeżytych lat.

Model WHO wyznacza szerszy cel: zachowanie możliwości i sprawności funkcjonalnej, które pozwalają przeżyć te lata w zdrowiu, samodzielności i dobrostanie.

To rozróżnienie jest szczególnie istotne dla medycyny długowieczności. Biomarkery, badania obrazowe, genetyka i ocena ryzyka mogą dostarczać cennych informacji o obecnym stanie zdrowia i przyszłym ryzyku, ale same w sobie nie są punktami końcowymi.

Ich znaczenie kliniczne polega na tym, że mogą wspierać profilaktykę, chronić możliwości fizyczne i psychiczne oraz pomagać w zachowaniu sprawności w czasie.

Model WHO stanowi więc ważny pomost między długością życia a życiem w zdrowiu (healthspan): dłuższe życie ma znaczenie, ale równie ważne jest zachowanie zdolności do dobrego przeżycia tych lat.

W profilaktyce klinicznej model WHO poszerza perspektywę poza rozpoznawanie poszczególnych chorób.

Zachęca do oceny, które możliwości są zachowane, jak mogą się zmieniać i które modyfikowalne czynniki mogą wpłynąć na ich przyszłą trajektorię.

Do długoterminowego potencjału i sprawności mogą przyczyniać się zdrowie sercowo-naczyniowe i metaboliczne, mięśnie i mobilność, funkcje poznawcze, funkcje zmysłów, zdrowie psychiczne, odżywianie i aktywność fizyczna.

Nie zastępuje to diagnostyki ukierunkowanej na konkretne choroby, oceny ryzyka ani leczenia. Umieszcza je natomiast w ramach szerszego celu klinicznego: ochrony możliwości fizycznych i psychicznych, które wspierają zdrowie funkcjonalne w miarę starzenia się.