Większość chorób przewlekłych nie zaczyna się w dniu postawienia diagnozy.
Zazwyczaj rozwijają się po cichu przez wiele lat. Naczynia krwionośne stopniowo się zmieniają, regulacja glikemii staje się mniej skuteczna, spada siła mięśni lub narastają wczesne uszkodzenia, zanim człowiek zacznie odczuwać dolegliwości.
Diagnoza często wyznacza moment, w którym choroba staje się widoczna, a nie chwilę, w której rzeczywiście się rozpoczęła.
Dlatego czas ma tak duże znaczenie w medycynie długowieczności.
Światowe dane zdrowotne, na których oparto ten artykuł, pokazują, że wydłużeniu życia nie towarzyszył równie duży wzrost liczby lat przeżywanych w zdrowiu. Leczenie pozwala ludziom dłużej żyć z chorobami przewlekłymi, ale nie zawsze przywraca zdrowie, siłę i samodzielność sprzed ich rozwoju.
Leczenie chorób pozostaje niezbędne. Zapobieganie im lub opóźnianie ich rozwoju, zanim dojdzie do znacznych uszkodzeń, może jednak ochronić znacznie więcej lat zdrowego życia.
Profilaktyka zaczyna się od zrozumienia, że między pełnym zdrowiem a zaawansowaną chorobą istnieje długi okres przejściowy.
W tym czasie człowiek może czuć się dobrze, mimo że ryzyko już rośnie. Ciśnienie może wzrastać bez objawów. Wczesne zmiany metaboliczne mogą pojawić się przed cukrzycą. Miażdżyca może postępować, zanim wystąpi ból w klatce piersiowej lub udar. Rezerwa fizyczna może się zmniejszać, zanim codzienne czynności staną się trudne.
Zmiany te nie oznaczają, że choroba jest nieunikniona. Są okazją do wcześniejszego działania.
Celem medycyny prewencyjnej nie jest wyszukiwanie każdej możliwej nieprawidłowości. Chodzi o rozpoznanie zagrożeń najważniejszych dla konkretnej osoby i ograniczenie ich, zanim zaczną wpływać na zdrowie.
Wymaga to czegoś więcej niż jednego badania.
Wiek, wywiad rodzinny, wcześniejsze wyniki badań, styl życia, skład ciała, sprawność fizyczna i istniejące choroby pomagają określić, co i kiedy należy ocenić.
Profilaktyka powinna również uwzględniać zmiany zachodzące w czasie.
Wynik mieszczący się w laboratoryjnym zakresie referencyjnym może mimo to przesuwać się w niekorzystnym kierunku. Stopniowy spadek kondycji, siły lub zdolności regeneracji może być istotny jeszcze przed pojawieniem się rozpoznania.
Dlatego powtarzana, zindywidualizowana ocena może mieć większą wartość niż czekanie na objawy.
Szerszym celem jest kompresja chorobowości, czyli opóźnienie poważnej choroby i niepełnosprawności tak, aby zajmowały krótszy okres pod koniec życia.
Wyobraźmy sobie dwie osoby, które dożywają 85 lat.
U jednej kilka chorób przewlekłych rozwija się w wieku 60 lat, a kolejne 25 lat wiąże się z rosnącą potrzebą leczenia i utratą samodzielności. Druga pozostaje aktywna do 80. roku życia, a poważna choroba pojawia się dopiero w ostatnich latach.
Długość ich życia jest taka sama. Sposób starzenia — zupełnie inny.
Profilaktyka nie usunie każdego zagrożenia i nie zagwarantuje, że choroba nigdy się nie pojawi. Geny, narażenia środowiskowe i samo starzenie nadal wpływają na zdrowie.
Wcześniejsze działanie może jednak opóźnić chorobę, zmniejszyć jej nasilenie i dłużej zachować sprawność fizyczną oraz poznawczą.
Zapobieganie chorobie jest cenniejsze niż samo późniejsze leczenie, ponieważ chroni coś, czego terapia nie zawsze potrafi w pełni przywrócić: lata przeżyte przed utratą zdrowia i samodzielności.
